Loading...

	دەقی وتاری مەسرور بارزانی لە كۆنفرانسی ( ئایندەی رۆژهەلاتی ناوەراست ) لە سێناتی فەرەنسا كە لە رۆژانی 28 و 29-1-2010 بەرێوە چوو

ئامادەبووانی بەرێز

پێشەكی سوپاستان دەكەم بۆ داوەت كردنمان و بەشدار بوون لەم كۆنفرانسە گرنگەدا .

مایەی سەربەرزیە بۆ ئێمە، كە لە جەرگەی لە دایك بوون و شوێنی سەرهەڵدانی ئەو باوەرە دیموكراسیانەی كە لە پێناویاندا تێدەكۆشین، ئەم بابەتەتان پێشكەش بكەین . ئێستا كە لەبەردەمتانداین، ترادسێۆنی مەزنی خەلكی فەرەنسامان دێتەوە یاد . بەر لە دوو سەد سال، لە جاردانی مافەكانی تاك و هاوڵاتی بووندا، پابەندێتی بە (سەربەستی، خاوەندارێتی و ئاسایش و بەرەنگار بوونەوەی سەركوتگەری ) خراوەتە روو . ئەو بەهایانەی كە بنەمای برایەتی و یەكسانی پێك دەهێنن، بناغەی كاری هەموو ئەوانەن كە لە پێناو جیهانێكی زیاتر یەكساندا تێدەكۆشن، جیهانێك، كە تیایدا هەموو تاكەكان بە دادپەروەرانە لە لایەن دامەزراوە سیاسیەكانەوە نوێنەرایەتی دەكرێن و هیچ كەسێكیش نەهامەتی لە سەر دەستی ئەو كەسانە نابینێ كە متمانەی ئەوەیان پێدراوە بەرژەوەندی گشتی بپارێزن و پەرە پێ بدەن .

لە بەردەوامێتی ململانێی تێگەیشتن لەم ئامانجانە و خودی جاردانەكە، سەرنجێكی بارۆن مۆنتسكیۆ هەیە كە (( ئەزموونی بەردەوام ئەوەی خستۆتە روو هەركەس تەنها بەشوێن دەسلاتدارێتیدا گەڕا بێت و ویستبێتی زیادی بكات، بەرەو ئەوە چووە كە خراپ دەسەلاتەكانی بە كار هێنابێت و تا ئەو ئاستەی توانای هەبووبێت دەسەلاتی خۆی گەیاندۆتێ )). مۆنتسكیۆ زیرەكانە لەم بابەتە گەیشتبوو، لەو ساتەشەوە، مێژوو سەلماندویەتی، كە هیچ حوكمرانیەك ناتوانێ ئایدیا بنەرەتیەكانی دیموكراسی بهێنێتە دی. هیچ كەسێكیش ناتوانێ لە مافە بنەرەتیەكانی مرۆڤ تێبگات، ئەگەر پابەند نەبێت بە جیا كردنەوەی دەسەڵاتەكان و زانیاری نەبێت لەسەر ئەوەی كە حكومەت(( دەبێت لە سەر بنەمایەك پێك بێت، كە هیچ تاكێك پێویستی بەوە نەبێـ لە تاكێكی دیكە بترسێت)).

جگە لە عێراق، شوێنانی دیكە كەمن كە بووبنە سمبۆڵی مەترسی پەراوێز خستنی، ئەم واقیعە. لە سەربەخۆبوونی عێراقەوە، كورد و عەرەب و پێكهاتەكانی دیكەی عێراق رووبەرووی ئازار و نەهامەتی بوونەتەوە بە هۆی نەبوونی خواست لای هەندێك لە سەركردە عێراقیەكان بۆ رەزامەندی پیشان دان بەرامبەر ئەو پرەنسیپە بنەرەتیانە . پێكهاتە ئەتنیكی و ئایینیە كان رووبەرووی جینۆساید بوونەتەوە لە سەر دەستی ئەو سەركردانەی كە مەبەستیان بووە، دەولەتێكی ناوەندی بەهێز لەو پێكهاتەیەی دوای شەڕ دروست بكەن، كە بە عیراق ناسراوە . لە هەولی ناكۆتای خۆیان بۆ یەكگرتوویی، نەك یەكگرتووییان نەدۆزیەوە، بەلكو تێكدان و دابەش بوونیان خستەوە .

بەرئەنجامی ئەم جۆرە سیاسەتانەش روودانی كارەسات بووەو سەدان هەزار هاوڵاتی رووبەرووی كۆمەلكوژی بوونەتەوە و هەموو بەلێن و سەرمایەكانی نەوت، بە فیرۆ دراون.
وەكو یەك لە پێكهاتەكانی عێراق، كورد ببووە ئامانجی شەرێكی سەختی جینۆساید كردنەوە . لە ئەنجامی ئەو هێرشە كیمیاوی و زنجیرە شاڵاوە شومەی ئەنفال كە بەرامبەر كورد ئەنجام دراوە، كورد قوربانیەكی زۆری داوە و زیاتر لە 182 هەزار كەس كە زۆربەیان ئافرەت و منداڵ بوون لە نێو براون و 90% ی گوندەكانی كوردستان تیكدراون و وێران كرابوون .

ئەمەش مێژوویەكی زانراوە و بووەتە هۆی هاتنە ئارای نەمانی متمانەو ترس و تۆقین لە نیوان تاكەكان و پێكهاتە جیاجیاكان و خەلك و حكومەت دا و دۆخێكی خستۆتەوە كە تیایدا ئەوانەی كە هێزیان نیە یان لاوازن، چاوەرێی ئەوە بن كە بەهێز و زۆردارەكان، مافەكانیان پێشێل بكەن . لەم جۆرە شوێنانەشدا كەلتوری تۆڵەكردنەوە، كەلتورێكی بەهێز دەبێت .
هێوا و ئاواتی ئێمە ئەوە بووە كە ئەم بازنەی تراژیدیایە بە هۆی دەستوری عێراقی سالی 2005 ەوە تێك بشكێنرێت كە پرەنسیپەكانی فیدرالیزم و دیموكراسیەتی لە خۆ گرتووە و لەلایەن 80% دەنگدەرانی عێراقەوە، دەنگی بۆ دراوە . هیوامان ئەوە بووە، كە قۆناغێكی نوێ دەست پێ دەكات كە تیایدا جیاوازیەكانمان وەك خالی لاواز لێك نادرێتەوە، بەڵكو دەبێتە هۆی بە هێز بوونمان و هەر لایەك ئاشتیانە كێ بەركێی ئەوی دی دەكات و بەشدار دەبێت لە پێناو خۆشگوزەرانی هەمووان دا . ئومێدمان ئەوەیە، ئایندەیەك هەبێـت كە تیایدا دەسەلاتَ سنوردار بكرێت و دابەش بكرێت تیایدا هەروەك مۆنتسكیۆ هەولی بۆ دەدا، كەس ترسی لەوی دی نەبێت .

لەگەڵ ئەمەشدا، چەند سالی رابردوو ئەوەی خستە روو، كە ئاستەنگی زۆر ماون . ئەو بۆشاییە ئەمنیەی كە لە چەند ناوچەیەكی وڵات دا هەبوون رێگەی بۆ هاتنی تیرۆریستە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەكان خۆش كرد و ئەوانیش یارییان بە مێژوو و نەبوونی متمانەی عێراقیەكان كرد و توانیان پشتیوانی بەشێك لە دانیشتوان بۆ خۆیان مسۆگەر بكەن .
هێرش و پەلامارەكانی ئەم تیرۆریستانە، هەست نەكردنی بە ئارامی لای هاوڵاتیان زیاتر كرد . لە ناو پێكهاتەكانی عێراقدا، بە تایبەت شیعە و سوننە، بێ متمانەیی زیاتر كرد و ئەو هەستە بنەرەتیە برایەتیەی كە لە نێوانماندا بوو، نەهێشت. سەركردە لاوازەكان، روویان لە دەرەوە كرد و رێگەیان دایە هێزە بیانیەكان، كە بە ئامانجێكی دوو رووییەوە، رۆل لە ئاراستە كردنی بارودۆخی عێراقدا، ببینن .
بێ توانایی بووە هۆی بڵاو بوونەوەی گەندەڵی لە عێراقدا و فروانكردنی بیرۆكراسیەت و زیاتر سەرنج راكێشانی ئەوانەی كە تەنها بە شوێن بەرژەوەندیە كەسیەكانی خۆیانەوەن، نەك ئەو كەسانەی كە دەیانەوێت خزمەتی گشتی بكەن . لە بارودۆخێكی لەم جۆرەدا، جێگەی سەر سوڕمان نیە كە ئینتیما بۆ مەزهەب و لایەنی ئەتنیكی جیا، لە ئینتیما بۆ وڵات، لە پێشتر بێت.

ئەمە راستی دۆخی عێراقە . تەنها بە هیوا خواستن و چارەسەری ناجێگیر و شێلو، ناتوانرێ ئەم بۆماوەیە بگۆردرێ . ئەگەر هەروەختێك بمانەوێت لەم دۆخە دەربچین و ئاراستەی مێژوو بگۆڕین، دەبێ لەم دۆخە تێبگەین و پەسەندی بكەین. لە كاتێكدا خەلكانێك لە عێراقدا لە بەر ترس و دڵە راوكێ ژیانیان نەمابێت ئەوا پێكهاتەكانی دیكەی عێراق ناتوانن گەشە بكەن و پێش بكەون. بە بێ بوونی متمانە بە رۆلی دامەزراوەو سیستەم، ناتوانرێ پێشكەوتن و گەشە پێدان بهێنرێتە دی.

سەرەرای ئەو هەموو ئاستەنگە، هەرێمی كوردستان توانیویەتی بە شێوەیەكی بەرفراوان هاوكار و بەشدار بێت لە پارستنی یەكێتی عێراق دا . ئەمرۆ، هەرێمی كوردستان ئارامترین و سەقامگیرترین بەشی عێراقە و بەم هۆیەشەوە، ئابوری هەرێمەكە زۆر پێشكەوتووە . ئەم دۆخەی هەرێمی كوردستان زیاتر بە هۆی بوونی كەلتوری لێبوردەیی و پێكەوەژیانی ئاینییە .

هەموو ئەزموونی هەرێمی كوردستان وئەو ئاشتەواییە نیشتیمانیەی كە گیرابوویە بەر، دەكرێ وەك ئاماژەیەكی روون بەكار بهێنرێت كە چۆن عیراق بەرەو پێشەوە ببردرێت .
چەقی خەبات و تێكۆشانی ئێمە بۆ ئەوەیە سەروەری یاسا لە وڵات هەبێت و دەسەڵاتەكان بەگوێرەی خەسڵەتە دیموكراسییە مۆدێرنەكان دابەش بكرێن . ئەم بەهایانەش لە دەستورەكەماندا هەن، بەڵام تەنها بە جێ بەجێ كردنی تەواویان دەتوانین ئاشتی و پێشكەوتن بە دی بهێنین . بەبێ لەئامێزگرتن و كار پێكردنی ئەم بەهایانە، جارێكی دیكە رووبەرووی سەركوتگەری دەبینەوە، بەبێ لە بەرچاو گرتنی ئەوەی كە كێ حكومرانی دەكات .
دەستور، لە هەموو بابەت و ململانێ و یاسایەیەك باڵاترە و لە سەرووی مەسەلەكانی گاز و نەوت و كورسی پەرلەمانی و بودجە وەیە، دەستور بریتیە لە وەی كە عێراق چ جۆرە سیستەمێكی حوكمرانی دەبێـت و پێكهاتەو هاوڵاتیەكانی پێگەو مافیان چۆن دەبێت . دەستور سەرچاوەی توانای ئێمەیە بەوەی كە متمانەمان هەبێت و هەست بە پارێزراوی بكەین و بزانین كە عێراقی نوێ، عێراقی سەركوتگەری رابردوو نیە . دەستور، وەك پێكهاتەی جیاواز پێكەوەمان دەبەستێتەوە و لە جیاوازی و تایبەتەمەندیەكانمان پارێزراون، بەڵام لە ئامانجی هاوبەشی پێشكەوتن و دادپەروەری دا یەكگرتووین . من لێرەوە، پابەند بوونی خۆمان دووپات دەكەینەوە بە پرەنسیپە دیموكراسیەكان و فیدرالیزم كە لە دەستوری عێراق دا دیاری كراون،نەك تەنها لە بەر ئەوەی كە كوردم، بەلكو وەك هەر عێراقیەكی دیكە، قوربانی رابردووی پر لە سەركوتگەرین.

دەستوری عیراق بایەخی حكومەتە هەرێمیەكان و خۆجێیەكان بە رەسمی دەناسێ، بەمەش گەلانی عێراق كە ماوەیەكی زۆر نەهامەتیان چەشت، دڵنیا دەكرێنەوە بەوەی كە عێراقی نوێ، بە دوور دەبێت لەو ناوەندێتیە زۆرەی دەسەڵات، كە ببووە سەرچاوەی هەموو ئەو نەهامەتی و ماڵ وێرانیەی كە بە سەر عێراق دا هاتن .لە پێناو بەرژەوەندی زیاتری عێراقیەكان و دابەش كردنی فراوان و دیاریكردنی دەسەڵاتەكان، دەستوری عێراق بواری ململانێی توندو تیژ و رەفتاری دوژمنكارانەی لە سەر پۆستێك یان دەسەڵاتێكی دیاریكراو، كەم كردۆتەوە . ئەم دابەش كردنی دەسەلاتانە، بناغەیەكی گرنگن لە چارەسەر كردنی گەندەڵی و دروست كردنی دۆخێكی ئاشتیانەی ململانێ كردن، كە بە تێپەر بوونی كات، وردە وردە كەم و كوڕیەكان ناهێڵێ.

پەیامی من ئەمرۆ بۆ ئێوە پەیامێكی رەشبینانە نیە . لە زۆر رووەوە پێشكەوتنمان بە دەست هێناوە . وەڵام و چارەسەریمان بۆ زۆرێك لە كێشە گەورەكان هەیە و دەنگمان بەو وەڵام وچارەسەریانە داوەو رازی بووین لەسەر هاتنە دی بەلێنەكان بۆ جێ بەجێ كردنیان . دەزانین كە دەبێ چی بكەین .

ئەوەی كە پێویستە، ئازایەتی و حیكمەت و لێبڕاوییە،بۆ جێ بەجێ كردن و گرتنە بەری سیستەمێكی دیموكراتی و فیدراڵی، كە بە ئەزموون سەلمێنراوە باشترین و كاریگەرترین سیستەمی پاراستنی مافەكای تاك و حوكمرانی كردنی كۆمەڵ و پێكهاتە جیاجیاكانە. ئەمە تاكە هیوا و ئومێدێكە كە عێراق و پێكهاتەكانی بتوانن پێكەوە یەكێتیەك دروست بكەن و پێش بكەون، تاكە رێگای بەرەو پێش چوون، پابەند بوونە بە پرەنسیپ و بنەما فیدرالی و دیموكراسیەكان .

ئێمە وەك و كورد و وەكو عێراقییەكیش، بە هەمان شێوەی ئیوەی فەرنسی و ئەوروپی و تەنانەت بە هەمان شێوەی ئەندامانی دیكەی كۆمەڵگەی نێو دەوڵەتی، ناتوانین خۆمان لە پابەندێتی بە بەها هاوبەشەكان ببوێرین . بۆ ئەوەی بە سەر ئاستەنگەكانی نایەكگرتوویی دا زاڵ بێت، پێویستە عێراق بتوانێ گەلانی خۆی بپارێزێت و لە توانا و دەسەڵاتەكانی خۆی، متمانەیان بۆ دروست بكات . دەبێت عێراق دڵنیامان بكاتەوە، كە چیدی لایەنی بەهێز، نابنە لایەنی سەركوتگەر. عێراقێك كە تیایدا، بە بێ لە بەرچاوگرتنی رەنگ و پێكهاتە جیاجیاكانی، لە بەسراوە بۆ زاخۆ و لە هەولێرەوە بۆ بەغدا، بەشدار دەبن لە بریاردان لە سەر چارەنوسیان و تەواوی ئەو مافانەیان دەبێت كە لە دەستوردا بۆ هاوڵاتیانی عێراق دیاری كراون .
ئەمەش بناغەی برایەتی و تاكە ئومێدی ئایندەی عێراقە .